De psychologie achter jackpotverslaving

Tegenwoordig bieden veel online casinosites en gokapps zogenaamde jackpots aan: extreem hoge geldprijzen die kunnen oplopen tot miljoenen euro’s. De kans om de jackpot daadwerkelijk te winnen is miniem, maar toch blijven gokkers eindeloos inzetten in de hoop ooit die levensveranderende geldprijs in de wacht te slepen. Hoe komt het dat de lokroep van jackpots voor veel gokkers kennelijk onweerstaanbaar is? Diverse psychologische mechanismen spelen hierbij een rol.

De illusie van controle

Onderzoek heeft aangetoond dat veel gokkers bij PinoCasino online ten onrechte het idee hebben dat ze enige controle kunnen uitoefenen op puur op toeval gebaseerde casinospellen. Dit staat bekend als ‘de illusie van controle’: het idee dat je door bepaalde strategieën toe te passen de uitkomst van het spel in je voordeel kunt beïnvloeden. In realiteit maakt het bij een fruitautomaat geen verschil of je de knop nu hard of zacht indrukt, maar psychologisch gezien geeft het gokkers het geruststellende gevoel dat ze het lot een beetje in eigen hand hebben. De illusie van controle wordt sterker naarmate de jackpot hoger wordt, wat verklaart waarom gokkers zich net als een magneet tot die extreem hoge prijzenpotten voelen aangetrokken.

Near misses

Een ander psychologisch fenomeen dat in het voordeel van de casinosites werkt, is dat van de ‘near misses’ (net-niet prijzen). Telkens als een gokker net naast de jackpot grijpt — bijvoorbeeld doordat twee van de drie benodigde symbolen op een lijn verschijnen — slaat de frustratie toe. Paradoxaal genoeg zorgen near misses er echter juist voor dat gokkers door blijven spelen. Ze interpreteren die net-niet prijzen namelijk als een aanwijzing dat de jackpotvlam bijna op hun hoofd is gevallen, waardoor ze denken dat de grote winst nu echt een kwestie van tijd is. Dit ‘bijna-effect’ zet aan tot riskanter speelgedrag.

Variabele ratio’s van beloning

Nog een truc die casinosites inzetten om gokverslaving aan te wakkeren, is het hanteren van variabele ratio’s van beloning. In plaats van elke keer als je wint een vaste hoeveelheid geld uit te keren, varieert de hoogte van de prijs naarmate je vordert in het spel. De ene keer valt de beloning mager uit, de andere keer tikt het aardig aan. Dit onvoorspelbare patroon van wisselende uitbetalingen werkt verslavend, omdat het gokkers ertoe aanzet steeds maar door te gaan met het jagen op die ene heel grote beloning. De ultieme variabele jackpotbeloning is natuurlijk het winnen van de hoofdprijs van miljoenen euro’s — een prikkel waar maar weinig mensen tegen bestand zijn.

Tabel 1. Gokpatronen onder verschillende typen online gokkers.

Uit bovenstaande psychologische principes blijkt dat online casinosites en gokapps diverse vernuftige technieken inzetten om gokkers aan zich te binden. Met name het uitloven van levensveranderende jackpotprijzen is een probaat middel om spelers tot riskanter speelgedrag te verleiden met alle gevolgen van dien. Lang niet iedereen weet de verslavende greep van de jackpot te weerstaan.

Wanneer onschuldig vermaak omslaat in verslaving

Voor de meeste mensen blijft gokken een onschuldige vorm van entertainment. Ze zetten af en toe een paar euro’s in, winnen wat kleingeld of verliezen een bescheiden bedrag. Echter, bij een minderheid slaat de goklust op den duur om in een patroon van dwangmatig en excessief gokgedrag, oftewel een gokverslaving. Wanneer is die grens precies bereikt?

Volgens psychiaters is er sprake van pathologisch gokgedrag zodra het gokken een dwangmatig karakter krijgt en leidt tot ernstige psychologische en financiële problemen. Kenmerken zijn onder meer het verliezen van controle over de tijd en het geld die men aan gokken besteedt, het jagen op verlies door steeds opnieuw te gaan gokken, het liegen tegen familieleden over de omvang van de gokschulden en wanhopige pogingen om aan geld te komen voor het gokken, bijvoorbeeld door fraude of diefstal te plegen.

Uit onderzoek blijkt dat 1 tot 2% van de Nederlanders kampt met een pathologische gokverslaving. Dit lijkt een klein percentage, maar omgerekend gaat het al gauw om 170.000 tot 340.000 probleemgokkers, van wie een aanzienlijk deel online gokt. Gezien de verwoestende psychologische en financiële gevolgen die gokverslaving kan hebben, zijn dit zorgwekkende aantallen.

Kansen op winnen schromelijk overschat

Een opvallend fenomeen is dat zowel recreatieve als problematische gokkers de werkelijke winstkansen bij casinospelen vaak schromelijk overschatten. Uit onderzoek onder online gokkers bleek dat zij de kans op het winnen van de jackpot gemiddeld inschatten op 1 op 30. In werkelijkheid liggen de kansen op zo’n levensveranderende megajackpot doorgaans ergens tussen de 1 op de 10 miljoen en 1 op de 50 miljoen!

Ook bij eenvoudiger casinospelen heerst wishful thinking over de winstkansen. Zo schatte in een Canadees onderzoek maar liefst 96% van de ondervraagde gokkers hun winstkansen bij roulette verkeerd in. De meesten dachten dat hun winkansen ongeveer 1 op 4 (25%) bedroegen, terwijl dat in realiteit slechts 1 op 38 is. Dergelijke misvattingen over de winstkansen houden mede de gokillusie in stand dat de jackpot een reële mogelijkheid is.

Gokken 2.0: van casino’s naar apps

Waar vroeger voornamelijk in casino’s en speelhallen werd gegokt, is tegenwoordig het online gokken in opmars. Steeds meer mensen – zowel recreatieve als problematische gokkers – beproeven hun geluk via websites en apps van aanbieders als Jack’s Casino, Zodiac Casino en Flutter. Vooral het gokken via de smartphone neemt een hoge vlucht. Tussen 2015 en 2022 is het aantal online gokaccounts in Nederland meer dan verdubbeld tot ruim 800.000 actieve accounts. Hiervan wordt naar schatting 60% vrijwel uitsluitend via mobiele apps gebruikt.

De opkomst van het mobile gokken is niet geheel verrassend. De laagdrempelige beschikbaarheid van gok-apps – die bovendien vaak gratis te downloaden zijn – maakt dat mensen in principe altijd en overal een gokje kunnen wagen. Of je nu in de trein zit, tussen de middag op je werk bent of ’s avonds op de bank hangt: je hoeft slechts even je telefoon te pakken om mee te dingen naar de jackpot. Dit ‘altijd aan’ principe verhoogt potentieel het risico op gokverslaving.

Bovendien zetten gok-apps, net als online casinosites, vaak extra verleidingstechnieken in om spelers aan zich te binden. Denk aan het aanbieden van gratis bonussen, het uitdelen van free spins, het opzetten van loyaliteitsprogramma’s en het versturen van persoonlijke push notificaties om terug te keren naar de app. Met name kwetsbare groepen als jongvolwassenen en mensen die eerder verslavingsproblemen hadden, vormen een risicogroep voor wie de laagdrempelige beschikbaarheid en verleidingen van het mobile gokken een glijbaan richting gokverslaving kunnen betekenen.

Conclusie

Al met al valt er vanuit psychologisch oogpunt goed te verklaren waarom online jackpots voor veel mensen zo’n onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefenen. Diverse cognitieve vooroordelen, waaronder de illusie van controle en het near miss-effect, voeden de hoop dat de hoofdprijs een reële mogelijkheid is. Tegelijkertijd zijn de uitkeringsmechanismen dusdanig verslavend ingericht – met wisselende prijzen en een enorme finale jackpot als ultieme beloning – dat men maar blijft doorgaan.

Voor verreweg de meeste gokkers blijft het bij onschuldig en recreatief gebruik. Echter schuilt er voor een minderheid een reëel risico op het ontwikkelen van een patroon van dwangmatig en excessief gokgedrag. Met name jongvolwassenen en mensen die al eerder verslavingsproblemen hadden, vormen een kwetsbare groep. Zij kunnen potentieel ten prooi vallen aan de laagdrempelige beschikbaarheid en verleidingen van het mobile gokken. Om (beginnende) gokproblemen te voorkomen, verdient preventie dan ook de nodige aandacht.