Op zoek naar de kernwaarden van de democratie
De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen is oud. Heel oud. De landelijke vereniging vierde het 240-jarig bestaan in 2024, het Nutsdepartement Vredewold/Leek dateert van 1837. In die tijd was Nederland nog geen democratische rechtsstaat. De basis daarvoor werd gelegd in 1848, met de Grondwet van Thorbecke. Hierin werden gedeelde waarden tot wet verheven. Maar in hoeverre delen we die waarden eigenlijk nog? Om dat te onderzoeken belegde het Nut Vredewold/Leek afgelopen donderdag een openbare bijeenkomst in De Schutse in Leek. De (On)genode Gast schoof aan.
Wist u dat de Bibliotheek in Leek is ontstaan vanuit een grote boekenkast in het voormalige Hotel Akkerman, bij ’t Piepke in Leek? In 1918 stelde het Nutsdepartement Vredewold/Leek daar 605 boeken beschikbaar voor algemeen gebruik. Bij secretaris Kees Rosier van dit inmiddels 189 jaar oude Nutsdepartement beginnen de ogen te glimmen. Hij deelt zijn voorliefde voor geschiedenis met de (On)genode Gast en vertelt vol vuur. “Voordat er vakbonden of politieke partijen waren, kwam het Nut op voor het lot van de gewone man.” Omdat kennis en geld bij uitstek de middelen zijn om jezelf in de maatschappij te kunnen verheffen en je lot ten goede te keren, zette het Nut daarop in. De Nutsspaarbanken werden opgericht zodat ‘de kleine man’ een buffer kon opbouwen. Ongeletterdheid werd bestreden op Nutsscholen. De Nutsbieb stelde iedereen in staat om zich algemeen te ontwikkelen. Zodat ook Jan met de Pet een kans kreeg om mee te praten binnen het prille democratisch bestel.
Voorzitter Jur Engels vult aan: “Het Nut leverde ook talrijke waardevolle bijdragen op het gebied van volkshuisvesting, cultuur en wetgeving. Veel maatschappelijke functies die het Nut vervulde zijn later overgenomen door de overheid.” Hij drukt de (On)genode Gast een folder in de hand. Daarin staat dat de landelijk in 1784 opgerichte club weliswaar oud is, maar springlevend: “De vereniging draagt nog altijd actief bij aan het welzijn van mens en samenleving. Ons streven is dat iedereen deelneemt aan de maatschappij en in staat is om de uitdagingen van vandaag en morgen het hoofd te bieden.” Het in 2012 in het leven geroepen landelijke Nutfonds steunt deze doelstelling.
Een serieuze uitdaging vandaag de dag is het voortbestaan van de democratie. Die staat niet alleen onder druk in de grootste democratische rechtsstaat ter wereld, de Verenigde Staten. Ook in Nederland worden fundamentele waarden, die de basis zijn van onze samenleving, in twijfel getrokken. Zelfs door politici. De kans op maatschappelijke ontwrichting baart het Nut grote zorgen. “Vandaar dat we twee gratis bijeenkomsten beleggen over de werking van de democratie. Daarbij gaan we in spelvorm ontdekken welke kernwaarden we samen belangrijk vinden”, zegt Engels. “De tweede middag is op woensdag 25 februari in dorpshuis De Til in Leek, vanaf 14.30 uur. Ook niet-leden zijn welkom!”
De leiding van beide middagen is in handen van Karl Kragt van ProDemos, een landelijke organisatie die zichzelf afficheert als ‘Huis voor democratie en rechtsstaat’. Dat doet Kragt op indrukwekkende wijze. Wat een parate kennis heeft die man. Elke wending in het levendige debat in het zaaltje van De Schutse wordt door hem met speels gemak gevolgd. Kragt illustreert de door het gelegenheidsparlement aangedragen situaties met het ene na het andere voorbeeld uit de politieke praktijk. De democraat lijkt op een lopend archief, waarbinnen hij met groot gemak de weg weet.
Het publiek van Kragt bestaat, buiten het Nutsbestuur, uit twaalf belangstellenden. De heren zijn in de meerderheid, er zijn slechts drie dames van de partij. Margreet Burghgraaf is één van hen. Ze deelt haar tafel met onder anderen oud-brandweerman Jaap van der Molen en Anton Schuch. Die laatste spreekt zich uit tegen het beschimpen van rechters door sommige politici. Hij is het roerend eens met Abel ten Have, die het onbestaanbaar vindt dat een minister een gerechtelijk besluit denkt te kunnen negeren. Ten Have zit aan tafel bij onder meer Engels, Rosier en voormalig universitair docent, historicus en socioloog Harry Oosterhuis. “Ik vind het ‘anders mogen zijn dan de rest’ een heel belangrijke waarde”, zegt Oosterhuis. “De dictatuur van de meerderheid is een reële bedreiging voor de democratie.”
Aan een andere tafel is verklaard pacifist Bé Merkus fel tegen het toekennen van maatschappelijk geld aan Defensie. Ede Meima en zijn echtgenote zijn dat roerend met hem eens. “Je kunt die miljarden beter aan mensen in arme landen geven. Want anders komen ze het zelf halen”, vindt Meima.
