Puur Natuur: Hoogveen en laagveen, twee werelden van water en mos

Tijdens een wandeling in het Bargerveen viel mijn oog op een tapijt van veenmos. Terwijl ik over het turfpad liep, zag ik hoe het landschap zich uitstrekte tot aan de horizon. Hier voel je dat de natuur de tijd heeft genomen. Het veenmos groeit langzaam, maar bouwt al duizenden jaren aan een bijzonder landschap. In het Bargerveen besefte ik opnieuw hoe uniek hoogveen is. Maar wat is eigenlijk het verschil tussen hoogveen en laagveen?

Veen ontstaat wanneer plantenresten niet volledig verteren. In natte gebieden blijft dood plantenmateriaal liggen en vormt zich langzaam een dikke laag veen. Toch zijn er twee heel verschillende soorten veen: hoogveen en laagveen.

Hoogveen is vooral afhankelijk van regenwater. Dat water bevat weinig voedingsstoffen. Daardoor zijn hoogvenen voedselarm en zuur. Veenmos speelt hier de hoofdrol. Dit bijzondere mos kan grote hoeveelheden water vasthouden. Het groeit aan de bovenkant door, terwijl de onderkant afsterft. Zo ontstaat langzaam nieuw veen. Na verloop van tijd groeit het veen zelfs boven het grondwater uit. Het landschap komt als het ware hoger te liggen dan de omgeving. Dat noemen we het hoogveen.

Een prachtig voorbeeld hiervan is het Bargerveen (foto boven). Dit gebied is het grootste overgebleven hoogveengebied van Nederland en een restant van het enorme Bourtangermoeras dat ooit grote delen van Drenthe en Duitsland bedekte. Hier groeien soorten als kleine veenbes, zonnedauw en lavendelheide. Ook veel bijzondere dieren voelen zich thuis in dit natte landschap. Zo broeden er vogels als de roodborsttapuit, geelgors, blauwborst en wulp. In de zomer vliegen hier talloze libellen, waaronder de noordse glazenmaker. Op de natte veengronden leven adders, levendbarende hagedissen en heikikkers. Het Bargerveen is bovendien een belangrijk leefgebied voor de zeldzame kraanvogel, die hier steeds vaker wordt gezien.

Een ander bijzonder hoogveengebied is het Fochteloërveen. Wanneer je hier staat, lijkt het landschap eindeloos. Het gebied staat bekend om zijn kraanvogels, slangenarenden, zeearend en zeldzame vlinders. Daarnaast leven er soorten als de blauwe kiekendief, boomleeuwerik, roodborsttapuit en paapje. Op zonnige dagen zijn veel libellen en dagvlinders actief boven het veen. Ook de adder en de levendbarende hagedis komen hier voor. Het Fochteloërveen is een van de weinige plekken in Nederland waar kraanvogels succesvol broeden. Ook hier speelt hoogveenherstel een belangrijke rol. Water moet zo veel mogelijk worden vastgehouden, zodat het veenmos kan blijven groeien en deze bijzondere dieren hun leefgebied behouden.

Laagveen werkt anders. Dit type veen ontstaat juist onder invloed van grondwater. Dat grondwater bevat meer voedingsstoffen dan regenwater. Daarom zijn laagvenen vaak rijker aan planten- en diersoorten. Rietvelden, moerasbossen en open water horen bij dit landschap.

De Onlanden (foto onder) bijvoorbeeld zijn gebieden met kenmerken van laagveen en moerasnatuur. Dit gebied is vooral bekend als waterbergingsgebied, maar ook als belangrijk leefgebied voor vogels. In tegenstelling tot de stille, voedselarme hoogvenen zijn de Onlanden dynamischer en voedselrijker. Water speelt hier nog steeds de hoofdrol, maar op een heel andere manier.

Wie het verschil tussen hoogveen en laagveen wil begrijpen, hoeft eigenlijk alleen maar naar het water te kijken. Hoogveen leeft van regenwater en wordt gedomineerd door veenmos. Laagveen leeft van grondwater en kent een grotere rijkdom aan voedingsstoffen. Beide landschappen zijn kwetsbaar en verdienen bescherming.

Wanneer ik weer door het Bargerveen wandel en mijn hand over een kussen van veenmos laat glijden, besef ik hoe bijzonder dit landschap is. Elke centimeter veen vertelt een verhaal van eeuwenlange groei. Hoogveen en laagveen lijken misschien op elkaar, maar ze laten zien hoe verschillend natuur kan zijn wanneer water de regels bepaalt. Bovenkant formulier

© Andre Brasse – Puur Natuur – juni 2026