Verborgen water onder onze voeten

Ik was net aan mijn baan begonnen bij Nationaal Park Drentsche Aa. Tijdens een wandeling zag ik een roestbruin slootje dat zich als een slang door het landschap wrong. Het water glansde, alsof er een dunne kleurrijke olielaag overheen lag. Ik bleef staan en dacht: is dit vervuiling? Bij wie moet ik dit melden? Even later stond een collega grijnzend naast mij en zei: “Dit is geen olie. Dit is het mooiste dat de bodem je kan geven: kwelwater.”

Kwelwater is grondwater dat vaak onder druk omhoogkomt en ergens aan het oppervlak tevoorschijn komt. Het water heeft vaak een hele lange reis afgelegd onder de grond. Ik heb me laten vertellen dat die reis wel honderden jaren kan duren, voordat het water zich ergens laat zien. Tijdens die tocht neemt het allerlei mineralen en metalen mee, zoals ijzer. Zodra dit ijzerhoudende water met zuurstof in contact komt, slaat het om in roestkleurige vlokken. Die vlokken vormen soms drijvende lagen, waardoor de sloot lijkt op een vies industrieterrein. Maar dat is het dus niet.

Kwelwater ontstaat in de bodem. Regenwater zakt de grond in. Het zoekt zijn weg langzaam door zandlagen naar beneden. Totdat het wordt tegengehouden door een slecht doorlatende laag, bijvoorbeeld klei of leem. Daar bouwt het water druk op, totdat het ergens aan de randen van zo’n laag omhoog komt, zoals in beekdalen of laagtes. De kop van Drenthe is rijk aan dit soort plekken.

Dit kwelwater is ’s winters vaak enkele graden warmer (rond de 9–11°C) dan het oppervlaktewater. Dat komt door de constante temperatuur van diep grondwater. In de zomer werkt het andersom: het is dan juist koeler. Het is alsof de bodem het water beschermt tegen de seizoenverschillen.

In veel kwelgebieden zit ijzer in het grondwater. Wanneer dit ijzerrijke water aan het oppervlak komt, reageert het ijzer met zuurstof, het gaat ‘roesten’. Daarbij ontstaat ook een dun, olieachtig vliesje op het water. Zie je zo’n ‘olielaag’ op het water, trek er dan eens stokje doorheen. Blijven er ‘schotsen’ achter dan weet je dat het geen olie is. Olie zou immers weer samenvloeien. Dit vliesje wordt door bacteriën gevormd.

Zodra je begrijpt wat er onder het oppervlak speelt, ontdek je dat kwel vooral bijzonder water is. Het komt omhoog vanuit de diepte, gefilterd door dikke lagen zand en aarde, waardoor het vaak mineraalrijk is. Wanneer de zomer droog wordt en de beken en beekdalen langzaam uitdrogen, zorgt kwel voor een gelijkmatige aanvoer die de stroming in de beek verrassend stabiel houdt.

Kwelwater zorgt voor gunstige omstandigheden voor bepaalde planten en dieren. In het voorjaar kleuren bijvoorbeeld gele dotterbloemen de natte graslanden. Ze verraden de aanwezigheid van het heldere, mineraalrijke water. Holpijp en wateraardbei profiteren van de constante temperatuur van kwelwater. Tussen de wortels en waterstengels zwemmen visjes rond die houden van water dat bijzonder schoon en zuurstofrijk is. Kokerjuffers en steenvliegen maken hun fragiele huisjes van zandkorrels en plantenresten, en boven het water schiet soms een ijsvogel weg. Kwelwater is een onzichtbare bondgenoot onder onze voeten. Waar kwel stroomt, is de natuur vaak robuuster.

Sinds die ontmoeting met die roestbruine sloot ben ik kwelwater anders gaan zien. Het herinnert me eraan hoe weinig we eigenlijk weten van de stille processen onder onze voeten en hoe bijzonder het is als die processen zich even laten zien aan het oppervlak.

Andre Brasse – Puur Natuur - dec. 2025