Rozen, doornen en mutsen
Tijdens een zonnige herfstwandeling zag ik overal struiken vol kleurrijke bessen en vruchten. Alsof de natuur overal schatkistjes had neergezet voor de vogels. Ik voelde de frisse wind aan mijn wangen en dacht: dit is waarom ik ook van de herfst houd. Om de kleuren en geuren, maar ook om de verhalen die deze struiken vertellen. Ze vertellen over mensen, dieren, het verleden en heden. Deze keer zet ik vier struiken in het herfstzonnetje: de sleedoorn, de meidoorn, de Gelderse roos en de kardinaalsmuts.
De sleedoorn: Wrang en krachtig. Je herkent ‘m aan zijn stekelige takken en donkerblauwe bessen. In het voorjaar staat hij vol witte bloemen. In de herfst trekken vooral de bessen alle aandacht. Ze smaken een beetje zuur en wrang. Na de eerste nachtvorst worden ze iets zoeter. Vroeger maakte men er jam of wijn van, nu likeur zoals sleedoorn-gin. In de volksgeneeskunde werd sleedoorn-thee gebruikt (van gedroogde bloemen en bessen) voor de spijsvertering en bessensiroop bij verkoudheid. Vogels zijn gek op de bessen, en de dichte, stekelige struik is in de winter een veilige schuilplek.
De meidoorn: hartvriend en vogelliefde. Langs oude houtwallen kwam ik meidoorns tegen, vol kleine rode bessen, ook wel meikersen genoemd. In de middeleeuwen stond de struik symbool voor liefde en bescherming. Er werd gezegd dat meidoorn het hart sterker maakte. Ook wordt hij in de kruidengeneeskunde gebruikt bij hart- en vaatklachten. Van de bessen wordt onder andere jam en siroop gemaakt. Voor zangvogels zijn de bessen een lekkernij, en ook deze doornige takken vormen een perfecte broedplaats. Vroeger werd meidoorn vaak geplant als heg, om vee binnen en indringers buiten te houden. Een soort levend prikkeldraad.
De Gelderse roos: prachtig maar met waarschuwing. In de herfst hangen trossen felrode bessen aan de struik. Mooi om te zien, maar voor mensen giftig. Vogels eten ze zonder problemen. Pestvogels en kramsvogels komen er in de winter op af, als er minder ander voedsel te vinden is. De bast van de Gelderse roos (ook bekend als cramp bark) werd in de kruidengeneeskunde gebruikt tegen krampen, menstruatiepijn en spierpijn. En in tuinen werd de Gelderse roos vaak gekweekt om zijn sierwaarde. In het voorjaar lokken de witte bloemen insecten aan.
De kardinaalsmuts: kleurrijk en bijzonder. Tijdens mijn wandeling stond ik stil voor een struik vol kleine roze doosjes. Ze waren opengebarsten, en daar kwamen feloranje zaadjes uit. Alsof iemand de struik had versierd met miniatuur-lampionnetjes. De naam is best logisch: de vorm doet denken aan de hoed van een kardinaal. Voor mensen zijn de zaden giftig, maar vogels eten ze graag en verspreiden zo de struik. De kardinaalsmutsbessen zijn dus vooral decoratief en voor de natuur belangrijk. Maar niet geschikt voor de mens om te eten of medicinale toepassing.
Wat al deze struiken gemeen hebben, is dat ze vogels, bijen en insecten voeden en beschutting geven. Tegelijk dragen ze allerlei verhalen met zich mee: van geneeskrachtige toepassingen tot praktische functies in het boeren landschap. Ze zijn een levende herinnering aan hoe rijk en veelzijdig ons landschap ooit was. Helaas zie je ze niet meer overal, want veel houtwallen en heggen zijn verdwenen.
Een herfstwandeling langs sleedoorn, meidoorn, Gelderse roos en kardinaalsmuts is dus veel meer dan een mooie tocht. Het is een ontmoeting met geschiedenis, cultuur en natuur. Wie goed kijkt, ontdekt dat achter elke bes een verhaal schuilt. De grote rijkdom van onze natuur blijft ons verrassen. Als we bereid zijn stil te staan en goed te kijken.
Andre Brasse – Puur Natuur – oktober 2025
